Miasto powiatowe w województwie śląskim, w Obniżeniu Górnej Warty, w obszarze źródliskowym Warty i Czarnej Przemszy, przy granicy Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, na dziale wodnym między zlewiskami Wisły i Odry. 53 tysiące mieszkańców 2006).
Ośrodek przemysłowy; rozwinięty przemysł metalurgiczny i metalowy (huta CMC Zawiercie SA - wyroby gorącowalcowane, odlewnia żeliwa, fabryki opakowań blaszanych i wyrobów metalowych dla górnictwa), szklarski (huta szkła gospodarczego Zawiercie), maszynowy (fabryka Zafama); ponadto zakłady materiałów budowlanych, przędzalnia bawełny, przetwórstwo rolno-spożywcze, tworzyw sztucznych, węzeł kolejowy na skrzyżowaniu linii Warszawa-Katowice (przez Częstochowę), Centralnej Magistrali Kolejowej, linii do Dąbrowy Górniczej i Tarnowskich Gór (bez ruchu pasażerskiego) i przy drodze Jędrzejów-Siewierz; Wyższa Szkoła Administracji i Zarządzania; działa Towarzystwo Miłośników Ziemi Zawierciańskiej; w węzeł szlaków turystyczny prowadzących na Wyżynę Częstochowską, liczne imprezy sportowe (m.in. największy w Polsce Halowy Turniej Piłki Nożnej Juniorów "O puchar Orlich Gniazd", Ogólnopolski Turniej Tańca Towarzyskiego) i kulturalne (koncerty z cyklu Wiesław Ochman i Jego Goście. Przegląd Filmu Polskiego, Jarmark Kromołowski); współpraca partnerska z miastami: Ebensee (Austria). Prato (Włochy), Hockenheim (Niemcy).
Miasto, w którym prawie 80% zajmują tereny rolne i lasy, rozciąga się na pow. 85 km kwadratowych; w śródmieściu zabudowa zwarta, z domami robotniczymi z przełomu XIX i XX w. oraz powojennymi blokami mieszkalnymi; rozległe przedmieścia są zdominowane przez luźną zabudowę robotniczą i chłopską, z dużym udziałem zieleni. W sąsiednich miejscowościach (Krępa, Przyłupsko, Łazy, Kroczyce) ośrodki sportowo-wypoczynkowe; w okolicach liczne malownicze skałki.
W XII w. wieś należąca do dóbr kromołowskich, własność m.in.: parafii w Kromołowie, Jana z Pilcy. Jana Bonera z Krakowa, Firlejów, od 1669 Warszyckich, w XIX w. wrocławskiej rodziny bankierskiej Pingsheinów; XV-XV1 w. kuźnice (produkcja m.in. na potrzeby armii). Od 1795 w zaborze pruskim, od 1807 w Księstwie Warszawskim, od 1815 w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie); w końcu XVIII w. 2 wsie - Zawiercie Większe z tartakiem i Zawiercie Małe z fryszerką, w XIX w. powstała osada - Duże Zawiercie; z czasem wsie połączyły się, tworząc osadę miejską (1887 - ponad 5.2 tysiąca mieszkańców). W XIX w. powstała gmina żydowska (1939 ok. 7 tysięcy Żydów, ok. 21% mieszkańców), w latach 30. XIX w. powstała pierwsza przędzalnia bawełny; od 1847 połączenie kolejowe z Częstochową, w latach 70. uruchomiono zakłady włókiennicze (w okresie międzywojennym przedsiębiorstwo obejmowało wszystkie etapy produkcji tkanin bawełnianych), w latach 90. m.in.: hutę szkła, fabrykę chemiczną, fabrykę maszyn; 1901 założono Hutę Zawiercie (wielki piec, piece martenowskie, walcownie żelaza) i fabrykę pługów; strajki i demonstracje 1905-07, 1932. Prawa miejskie 1915; 1910 Zawiercie liczyło 28,3 tysiące mieszkańców, 1939 - 31,6 tysiąca; w okresie okupacji niemieckiej 1939-45 wcielone do III Rzeszy, 1941-43 getto (ok. 5 tysiące osób, większość wywieziono do Auschwitz), oddział roboczy jeńców sowieckich obozu w Cieszynie oraz jeńców nie ustalonej narodowości, 1942-45 obóz dla mężczyzn, liczne egzekucje Polaków; ośrodek konspiracji AK; 1945-47 rejon działalności organizacji antykomunistycznych, m.in. Konspiracyjnego Wojska Polskiego i WiN. W 1948-75 i od 1999 siedziba powiatu; 1975 do Zawiercie włączono miasto Porębę (od 1982 samodzielne miasto), 1977 - Kromołów, Bzów i Skarżyce.
Zawiercie jest znakomitym miejscem na rozpoczęcie wycieczek po Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. To właśnie tutaj krzyżują się szlaki Orlich Gniazd i Warowni Jurajskich. W centrum miasta warto z baczyć neogotycką kolegiatę Św.Św. Piotra i Pawła z przełomu XIX/XX w. Cenne zabytki zachowały się w dawnych wsiach włączonych do Zawiercia. W Kromołowie znajduje się kościół Św. Mikołaja z XVI w., a takie cmentarz żydowski z XVIII w. z prawie tysiącem macew i nagrobków. Skarżyce zdobi kościół świętej Trójcy i Św. Floriana z XVI stulecia. W Bzowie stoi XIX-wieczny dworek. Do ciekawszych miejsc należą także: zespól osiedli robotniczych Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie z XIX w. oraz położony w dzielnicy Borowe Pole skansen maszyn budowlanych. Na północny wschód od Zawiercia leży wieś Morsko z ruinami zamku i ośrodkiem narciarskim oraz ulubiona przez wspinaczy skałka Okiennik Wielki.
Zabytki:
| Powierzchnia miasta | 85,3 km2 (8 525 ha) |
| Aktualna liczba mieszkańców (liczba ludności) | 52 926 |
| Liczba urodzeń w 2006 roku | 482 |
| Liczba zgonów w 2006 roku | 629 |
| Ilość osób, które zameldowały się do miasta w roku 2006 | 399 |
| Ilość osób, które wymeldowały się z miasta w roku 2006 | 534 |
| Ilość osób, które pracują | 13 702 |
| Bezrobocie: liczba bezrobotnych mieszkańców | 4 410 |
| Ilość książek w miejskich bibliotekach | 195 393 sztuk |
| Nowopowstałe mieszkania w 2006 roku | 68 (o średniej powierzchni 146,4 m2) |
| Nowe budynki oddane do użytku w 2006 roku | 93 |
| Ilość firm, instutycji i przedsiębiorstw (podmiotów gospodarczych) działających na terenie miasta | 4 878 |
| Dochody miasta (gminy) | 94 941 208,90 zł |
| Wydatki miasta (gminy) | 90 115 802,64 zł |
| Średnia pensja w powiecie zawierciańskim | 2 282,45 zł (co stanowi 86,6% średniej krajowej) |
| Ilość samochodów osobowych w powiecie zawierciańskim | 16 289 |
| Ilość ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych na 100 tysięcy mieszkańców | 9,1 |